Yas, sevdiğimizi kaybetmenin doğal tepkisidir. Ne kadar sürmesi gerektiğine dair bir kural yoktur — ama yalnız taşınması gerekmez.

“Ağlamam gerekiyor ama gözyaşı gelmiyor.” “Herkes geçti, ben neden geçemiyorum?” “Sabah uyandığımda bir saniye her şey normalmiş gibi hissediyorum — sonra tekrar hatırlıyorum.” “Hayatıma devam etmek zorundaymışım gibi hissediyorum ama nasıl yapacağımı bilmiyorum.” — Yas, pek çok farklı yüzle gelir. Çekmeköy’de bireysel terapi desteği arayan yetişkinlerin başvurduğu konuların arasında yas ve kayıp süreci giderek daha fazla yer almaktadır.

Yas Nedir?

Yas; bir kaybın ardından yaşanan duygusal, fiziksel ve bilişsel tepkilerin bütünüdür. En çok ölüm kaybıyla özdeşleştirilse de yas, pek çok farklı kayıp deneyimini kapsayabilir: boşanma, ayrılık, iş kaybı, hastalık tanısı, bir ilişkinin bitmesi, göç, çocuksuzluk, bir dönemin kapanması.

NCBI bünyesindeki araştırmalar, yasın bir hastalık olmadığını; sevdiğimizi, değer verdiğimizi kaybetmenin en doğal tepkisi olduğunu ortaya koymaktadır. Acı vermesi, onun bir şeyler ifade ettiğinin göstergesidir.

Yasın “doğru” biçimi yoktur. Ağlamak da bir yas tepkisidir, uyuşmak da, öfkelenmek de. Kişinin yaşadığı her tepki geçerlidir.

Yasın Evreleri

Elisabeth Kübler-Ross’un tanımladığı beş evre — inkâr, öfke, pazarlık, derin üzüntü, kabul — yas literatürünün en bilinen çerçevelerinden biridir. Ancak bu evreler doğrusal bir yol değildir; kişi aynı günde birden fazla evreyi yaşayabilir, bazı evreler hiç gelmeyebilir ya da beklenmedik bir anda yeniden ortaya çıkabilir.

• İnkâr: Kaybın gerçekliğini kabul etmeye henüz hazır olmamak. Koruyucu bir uyuşma hali.
• Öfke: “Neden ben?” sorusu. Kendine, başkalarına, hayata ya da kayba yönelik yoğun öfke.
• Pazarlık: “Keşke…” cümleleri. Olayı değiştirmeye ya da geri almaya yönelik zihinsel çabalar.
• Derin üzüntü: Kaybın gerçekliğinin içselleşmeye başlaması. Ağır bir hüzün, geri çekilme, yalnızlık.
• Kabul: Kaybı inkâr etmeden, onunla birlikte yaşamayı öğrenmek. Acının bitmesi değil, taşınabilir hale gelmesi.

Komplike Yas: Yas Ne Zaman Farklılaşır?

NICE’ın uzamış yas bozukluğu kılavuzu (NG215), komplike yasın; kaybın üzerinden uzun zaman geçmesine rağmen acının hafiflemediği ve kişinin günlük yaşamını ciddi biçimde etkileyen bir tablo olduğunu tanımlamaktadır:

• Kayıptan aylar ya da yıllar sonra hâlâ yoğun özlem ve acı yaşanması
• Kaybı hatırlatan her şeyden kaçınma ya da tam tersi: sürekli onunla meşgul olma
• Hayatın anlamsız, boş ve geleceksiz hissettirmesi
• Güçlü suçluluk duygusu: “Ben yapabilirdim”, “Ben olmalıydım”
• Sosyal geri çekilme ve izolasyon
• Depresyon ve kaygı belirtilerinin eşlik etmesi
• Ani ya da travmatik kayıplarda TSSB benzeri belirtiler

Terapi Süreci: Yasla Birlikte Yürümek

EMDR Terapisi

Ani, beklenmedik veya travmatik kayıplarda — bir kazada kaybetmek, ani ölümler, intihar kaybı — yas çoğu zaman travmayla iç içe geçer. Kişinin zihni kaybın anına, o görüntüye, o habere tekrar tekrar döner; uyku bozulur, kaçınma başlar.

PubMed’de yayımlanan araştırmalar, EMDR’ın travmatik kayıp anılarının işlenmesinde güçlü bir kanıt tabanına sahip olduğunu ortaya koymaktadır. Kaybın sinir sisteminde yarattığı “donmuş” anıların işlenmesini destekler; kişinin o ana takılı kalmadan kaybı bütünleştirmesine zemin hazırlar. Çekmeköy’de EMDR terapisi kapsamında bu süreç bireysel olarak planlanmaktadır.

Psikodinamik Terapi

Yas yalnızca kaybedilen kişinin yokluğunu değil, onunla birlikte kaybedilen ilişkiyi, rolleri ve kimliği de kapsar. Psikodinamik terapi bu kayıpların derinliğini anlamlandırmayı ve kişinin kendisiyle yeniden bağlantı kurmasını destekler.

Bilişsel Davranışçı Terapi (BDT)

Cochrane Library’nin sistematik derlemeleri, BDT’nin komplike yas tablolarında işlevsel olmayan inanç kalıplarını ele almada ve günlük yaşamı yeniden inşa etmede etkili olduğunu belgelemektedir. “Ben olmalıydım”, “hiçbir şey artık iyi olmayacak” gibi düşünceler bu çalışmanın odak noktalarından biridir.

Ne Zaman Profesyonel Destek Alınmalıdır?

Yas acı verir — ve bu normaldir. Ancak acı aylar içinde hafiflemek yerine yoğunlaşıyorsa, günlük yaşam ciddi biçimde kısıtlanmışsa, suçluluk duygusu ya da “keşke” döngüsü durmuyorsa, kaybı hatırlatan durumlardan şiddetle kaçınılıyorsa ya da ani veya travmatik bir kayıp söz konusuysa profesyonel destek almak faydalı olabilir. Çekmeköy’de bireysel terapi desteğine başvurmak, yasla birlikte yürümek için somut bir başlangıç noktası sunmaktadır.

Kaynaklar

• National Center for Biotechnology Information (NCBI). Grief and bereavement. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC6491285/
• Cochrane Library. Psychological interventions for grief. https://www.cochranelibrary.com/
• National Institute for Health and Care Excellence (NICE). Prolonged grief disorder (NG215). https://www.nice.org.uk/guidance/ng215
• PubMed. EMDR and grief processing. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/?term=EMDR+grief

Sık Sorulan Sorular